Көньяк Урал буенча сәяхәтнамәбезне дәвам итәбез. Бүгенге язмабыз «Урал Байкалы» - Түргеяк күле һәм сәяхәтебезнең өченче көнендә булган серле утрау турында.
Вера һәм чын өмет утравы
Без ярга чыктык, Саня утрауны әйләнеп узар өчен сәгать ярым вакытыбыз булуы турында, һәм 13.15 тә шул ук урында булырга кирәклеге хакында кисәтте. Һәм без 2024 елда монда барлыкка килгән такталы экосукмак буенча юлга чыктык.
Утрауның озынлыгы нибары 450 метр һәм киңлеге 290 метр булып чыкты. ХХ гасыр башында аны Пинаевский дип атаганнар, бу топонимны ниндидер Пинаев белән бәйләгәннәр, бу кеше Емельян Пугачевның көрәштәше, баш күтәрүчеләр тар-мар ителгәннән соң озак вакыт монда качып яткан. Вера утравы дип бу урынны чагыштырмача күптән түгел генә атый башлаганнар, имеш, утрауда ХІХ гасырда яшәгән дәрвиш Вера истәлегенә. Риваять буенча, бурычка баткан әтисе аны бер җирле кешегә кияүгә бирергә теләгән, ләкин Вера баш тарткан, һәм шуннан соң әтисе аны монастырьга илткән. Берничә елдан соң балыкчылар аны Пинаев утравында табып алалар – кыз анда землянкада дәрвиш булып яши, вакытын догалар укып үткәрә. Кешеләр әкренләп аның янына килә башлыйлар. Вера кунакларны кабул итә һәм аларга шифалы үләннәр бирә, ә тегеләре аңа ризык һәм кием-салым китергәннәр. Шулай бик күп еллар дәвам иткән, дәрвиш хатын үлгәнче. Вера утрауда күмелгән. Дөрес, бу риваятьнең бернинди дә дәлиле юк. Шуңа да карамастан, утрауның исемен исем буларак та, чын өмет урыны буларак та аңлатырга мөмкин.
Ләкин утрау үзенең популярлыгын дәвалаучы дәрвиш хатын турындагы риваять сәбәпле казанмаган. Бөтен эш монда 2000 еллар башында ясалган археологик табылдыкларда. Алар мегалитлар. Гадәттәгечә, эшкәртелмәгән таш кисәкләрдән ясалган гыйбадәт корылмаларын мегалитлар дип атыйлар. Вера утравында кул белән эшкәртелгән мегалитлар, дольменнар һәм менгирлардан торган уникаль археологик һәйкәлләрнең тулы бер комплексы табылган.…
Чорлар аша: 6 мең ел элек
Вера утравындагы гаять зур ташлардан ясалган корылмалар турында күптән – ким дигәндә, йөз ел билгеле булган, әгәр аннан да күбрәк булмаса. Археологлар алар белән кызыксынмаган, чөнки аларның барлыкка килүен XIX гасырда утрауда булган иске обрядчылар скиты эшчәнлеге белән бәйләгәннәр. Бары тик 2004 елда гына Вера утравында эшләгән археологик экспедиция җирле таш корылмаларның утрауда Иске обрядчылар барлыкка килгәнче үк булганлыгын билгели. Галимнәр фикеренчә, мегалитлар безнең эрага кадәр 4 меңьеллыкта барлыкка килгән, ягъни аларның яше 6 мең елдан артып китә.
Без утрауның кыя нигезенә кереп баткан таш диварлы һәм түшәмәле корылмаларны күрдек һәм хәтта кагылып та карадык. Аларның зурлыгы шактый зур – бу хакта мәгълүмати күрсәткечләр хәбәр итте. Иң зурысы гомуми озынлыгы 19 метрдан артык булган коридорлар белән тоташтырылган өч камерадан тора, ә эчтә тулы буйга басарга мөмкин. Мегалитлар көнбатышка юнәлгән, шуңа күрә язгы һәм көзге көн-төн тигезләшкән көннәрдә баеп баручы кояш нурлары җир асты камералары аша уза һәм каршыдагы көнчыгыш стенаны яктырта. Һәрбер корылманың эчендә куышлар һәм киштәләр системасы бар, алар, мөгаен, кайчандыр ритуаль предметлар белән тулган булгандыр.
Ләкин без бу корылмаларның эченә кермәдек, чөнки иң зур мегалитта, җимерелүдән саклану өчен, агач терәүләр урнаштырылган иде, шуңа күрә мондый борынгы корылмаларның тынычлыгын бозмаска кирәк.
Ә менә утрауның төньяк очында биек наратлар белән уратып алынган күлнең матурлыгына сокландык. Монда борынгы таш чыгару урыны булган, аннан төзелеш өчен таш чыгарылган. Кыя токымы кул белән эшкәртү эзләрен саклап калган. Кыяның калынлыгында тишекләр ясалып, чөйләр тишелеп, таш билгеләнгән сызык буенча ярылган, күрәсең. Шуннан соң күпләренең авырлыгы 15 тоннадан арткан таш кисәкләрен төзелеш урынына китергәннәр, аларны 100 метрга һәм аннан да еракка күчергәннәр, мөгаен, импровизацияләнгән бүрәнә яки кечерәк таш «катоклар» ярдәмендәдер. Хәтта безнең көннәрдә дә иң гади кораллар ярдәмендә башкарылган мондый эшнең күп көч таләп итүе таң калдыра. Гаҗәп түгел, утрауда урнашкан монахлар яңасын төзү урынына инде булган «инфраструктураны " үз ихтыяҗларына җайлаштыруны өстен күргәннәр. …
Көч туплау урыны һәм иртәгә планнар
Әлбәттә, мең еллык тарих тәэсирләндерә, күп туристлар һәм җирле халык өчен утрауның «көч туплау урыны» булып торуы юкка түгел. Монда ук, сүз уңаеннан, ритуаль ташлар-менгирлар сакланган берничә ясалма тигезләнгән культ мәйданчыклары да сакланган, аларның берсе очлы манара рәвешендә, безне үзенең зурлыгы белән гаҗәпләндерде. Ә утрауның үзәгендә, биредә яшәгән иске обрядчылар скиты истәлегенә, тәре куелган калкулык калкып тора.
Йөзләрчә еллар буена догалар яңгыраган, ә битләүләре меңнәрчә еллар буена Тургоякның саф сулары белән юылган бу утрауның зиннәтле һәм шул ук вакытта якты тынлыгы мәңгегә хәтеребездә калачак.
Безнең утрауда булу вакыты ахырына якынлашып килә иде, сукмак буйлап инде яр буена җиткәч, без маршрутыбыз башланган урынга килдек, һәм катамараныбыз янә тын гына һәм экологияне саклап, үз урынына юнәлде.
Сүз уңаеннан, экскурсиядә катнашучылар арасында Төмән, Чиләбе, Түбән Новгород туристлары да бар иде. Ә менә Татьяна һәм аның дус хатыны – җирлеләрдән, һәм алар утрауда беренче тапкыр гына түгел. Пенсиягә чыккач та, эшләүләрен һәм актив тормыш рәвеше алып баруларын дәвам итәләр. Иртәгә безнең Чибәркүл күленә барырга җыенуыбызны белгәч, Татьяна 2013 елның февралендә танылган Чиләбе метеоритының реактив самолет эзенә охшаган, ләкин күпкә масштаблырак булган озын ак эзен шәхсән үзе күрүе турында сөйләде. Ул шул ук вакытта метеоритның көчле бәрелү дулкыныннан Чиләбедәге һәм башка торак пунктлардагы биналарның пыялалары ватылганы турында да өстәде.
Метеоритның иң зур фрагменты Чибәркүл күленә төшкән, - икенче көнне без шунда барырга ниятләгән идек: әгәр метеорит бу күлне сайлаган икән, нигә әле безгә дә анда булмаска?…
Дәвамы бар
Нет комментариев