Көньяк Урал буенча сәяхәтнамәбезне дәвам итәбез. Бүгенге язмабыз «Урал Байкалы» - Түргеяк күле һәм сәяхәтебезнең өченче көнендә булган серле утрау турында.
Түргеяк иртәсе сафлык белән сөендерде, көн дә кояшлы булырга вәгъдә итте, безгә, ял итүчеләргә, бу кулай булды, өстәвенә, бүген катамаранда гадәти булмаган атамадагы утрауга – Верага барырга кирәк. Экскурсиягә без кичә кич бер егеткә заказ бирдек, ул безне сәгать 11.00 гә (бер кешегә 1500 сум) яздырды, һәм менә без яр буенда башка катнашучыларны көтәбез һәм күлнең матурлыгына сокланып басып торабыз…
Байкалның энесе
Тургоякка сокланабыз һәм аның, һичшиксез, Җир асты байлыклары белән генә түгел, ә җир байлыклары белән дә дан тоткан Көньяк Уралның чын бизәге булуына ышанабыз. Чиләбе өлкәсен юкка гына "Урал Карелиясе" дип атамаганнар: төбәктә 3 меңнән артык күл бар! Суның чисталыгы һәм пейзажның матурлыгы буенча Тургоякны да Россиядә иң матурларның берсе дип атарга була.
Аны еш кына «Байкалның энесе» дип атыйлар. Чагыштыру суның гаҗәеп үтә күренмәлелеге сәбәпле барлыкка килгән – аяз көнне төбен 17-18 метрга кадәр тирәнлектә күрергә була. Бу күрсәткеч буенча Түргояк Россиядә Байкалдан кала икенче урында тора.
Иң популяр версия буенча «Тургояк» атамасы башкортча «түр» — калкулык һәм «як» — Як сүзләреннән ясалган. Ягъни, "Турге як күл» - "биеклектәге күл". Әмма башка версия дә бар: тур – «тукта», аяк – «аяк» сүзләреннән, чөнки элек күл башкорт кабиләләре арасында изге, керү тыелган дип саналган.
Күлнең кайчан барлыкка килүе төгәл билгеле түгел: бер мәгълүмат буенча бу 2 миллион ел элек, икенчеләре буенча 32 мең ел элек булган. Урал тауларының тектоник күчеше нәтиҗәсендә зур чокыр барлыкка килгән, ул акрынлап җир асты чыганаклары суы белән тулган.…
Тавышсыз һәм экологияне саклап йөзәбез
Менә без катамаранга утырабыз. Саня, катамаранны йөртүче, соңыннан яр буенда калган иптәше белән бергә судноны этеп җибәрделәр, һәм без, яңа тәэсирләр өмет итеп, юлга чыктык. Утрауга курс алыр алдыннан, безнең катамаран капитаны ярдан авыр аккумулятор алды – 2021 елдан монда эчке яну двигательләре булган катерлар һәм көймәләрне куллану тыелган. Төп сәбәбе – экология: бензин двигательләре табигать һәйкәле булган күлне пычрата.
Шуңа күрә без тавышсыз һәм экологияне саклап йөздек, тирә-юньнең матурлыгын тулысынча бәяли алдык: кояш нурлары астындагы су өсте куе зәңгәр төскә керде, Тургояк өстендә тынычлык хөкем сөрде – әкияттәге кебек. Дөрес, Александр күлдә һава торышының алдан белеп булмавын һәм көн дәвамында үзгәрергә мөмкинлеге турында әйтте: кинәт дулкыннарны куа торган җил килеп чыга һәм катамаранны йөртүчегә идарә итүдә бик игътибарлы булырга кирәк.
Ләкин безгә бәхет елмайды, туры мәгънәдә дә, күчерелмә мәгънәдә дә бернинди дулкынланулар булмады, һәм безнең катамаран 40 минуттан соң күлнең көнбатыш өлешендә урнашкан утрауга исән-имин килеп туктады. Ярдан утрауны киңлеге 130 метр чамасы булган бугаз аерып тора. Ә Тургоякның су биеклеге циклик тирбәнешләргә дучар булганлыктан, якынча 30-40 елга бер тапкыр Вера утравы ярымутрауга әйләнә – соңгы тапкыр мондый хәл 2001 елда булган. Күпчелек вакытта исә муентык урынындагы тирәнлек 2,5 метрга җитә, шулай булгач, бугазны елга аша үтеп булмый, һәм без тырышмадык та…
Дәвамы бар
Нет комментариев